अहिल्यानगर जिल्ह्यात गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले कोपरगांव हे केवळ शहर नसून एक समृद्ध पौराणिक आणि ऐतिहासिक वारसा जपणारे ठिकाण आहे. गोदावरीच्या दक्षिण तीरावर वसलेला भाग “बेट कोपरगांव” म्हणून ओळखला जातो. हेच ठिकाण दानवांचे गुरु शुक्राचार्य यांच्या वास्तव्यामुळे विशेष प्रसिद्ध आहे.
बेट कोपरगांव – नावामागील इतिहास
गोदावरी नदीला पूर्वी प्रचंड पूर येत असे. पूरस्थितीत कोपरगांवचा हा भाग पूर्णपणे वेगळा पडून बेटासारखा दिसत असल्याने याला “बेट” असे नाव मिळाले. लोककथेनुसार शुक्राचार्यांनी आपल्या कोपराने गोदावरीचा प्रवाह उत्तरेकडे वळवला, म्हणूनच या स्थळाला कोपरगांव असे नाव पडले, अशी मान्यता आहे.
गुरु शुक्राचार्यांचे वास्तव्य
बेट कोपरगांव हे अतिशय प्राचीन पौराणिक स्थळ असून येथे शुक्राचार्य ऋषी यांनी वास्तव्य केल्याचे सांगितले जाते. शुक्राचार्य हे महान तपस्वी, विद्वान आणि आचार्य होते. देवांनी गुरुपद नाकारल्यावर त्यांनी दानवांचे गुरुपद स्वीकारले आणि त्यांना मार्गदर्शन केले.
Table of Contents
देवयानी–कच प्रेमकथा
याच बेटावर देवयानी आणि कच यांची प्रसिद्ध प्रेमकथा घडली. देवयानी ही शुक्राचार्यांची कन्या होती, तर कच हा बृहस्पतींचा पुत्र होता. त्यांचे प्रेम अपूर्ण राहिले, मात्र याच ठिकाणी शुक्राचार्यांनी कचाला संजीवनी विद्या प्रदान केली, असे मानले जाते.
प्राचीन मंदिरे आणि धार्मिक महत्त्व
बेट कोपरगांवमध्ये आजही अनेक प्राचीन धार्मिक स्थळे पाहायला मिळतात:
- श्री शुक्रेश्वर मंदिर
- कचेश्वर मंदिर
- संजीवनी पार
- पिंपळ वृक्ष
ही सर्व मंदिरे बेटाच्या प्राचीनतेची आणि धार्मिक परंपरेची साक्ष देतात.
विवाह आणि सामाजिक परंपरा
बेट कोपरगांवचे एक वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे विवाहासाठी मुहूर्त पाहण्याची आवश्यकता नसते. अगदी सिंहस्थ काळातसुद्धा येथे विवाह लावले जातात, अशी लोकमान्यता आहे. राजा ययाति आणि देवयानी यांचा आंतरजातीय विवाह याच बेटावर झाल्याचे सांगितले जाते.
गोदावरी नदी आणि नावेतून प्रवास
पूर्वी गोदावरी नदीचा प्रवाह बेटाच्या दक्षिण बाजूने होता. नदी खूप रुंद असल्याने लोकांना नावेतून प्रवास करावा लागत असे. दोन्ही तीरांवरील खांबांवर बांधलेल्या नाड्यावरून चालणाऱ्या नावांमुळे हा प्रवास खास अनुभवाचा होता. पूल बांधल्यानंतर नावांचा वापर बंद झाला, मात्र आजही जुन्या खांबांचे अवशेष दिसतात.
सांस्कृतिक व कौटुंबिक आठवणी
सन १९०० ते १९२० या काळात शुक्रेश्वर मंदिराचे पुजारी म्हणून गंगाधरपंत उर्फ रखमभट्टी कार्यरत होते. कचेश्वर मंदिराचे पुजारीही याच कुटुंबातील होते. अनेक कुटुंबांच्या आठवणी आणि पिढ्यांची नाळ या बेटाशी जोडलेली आहे.
निष्कर्ष
बेट कोपरगांव हे केवळ भौगोलिक स्थळ नसून, ते भारतीय संस्कृती, पौराणिक कथा, धार्मिक परंपरा आणि इतिहास यांचे अद्वितीय संगमस्थान आहे. गुरु शुक्राचार्यांचे वास्तव्य, देवयानी-कच कथा आणि गोदावरीचा प्रवाह या सर्व गोष्टींमुळे बेट कोपरगांवचे महत्त्व आजही अढळ आहे.